Aksaray bugün tarım ve hayvancılığıyla tanınıyor. Ancak Anadolu’nun kalbindeki bu kent, geçmişte de Türk tarihinin kilit şehirlerinden biriydi. Stratejik konumu, vakıf eserleri ve İstanbul’a yönelik iskân politikasıyla Aksaray, Anadolu’nun tarihinde önemli bir yer tuttu.
Anadolu’nun Türkleşmesinde önemli rol oynadı
Aksaray’ın kültürel temelleri Anadolu Selçukluları döneminde atıldı. Beylikler ve Osmanlılar bu temeli büyüttü. Bu devletler, hâkim oldukları topraklara hayır kurumları, tekkeler, zaviyeler, hanlar, hamamlar ve kervansaraylar yaptırdı. Mescitler, camiler, mektepler, darülhuffazlar, darülkurralar ve medreseler de bu yapıların arasındaydı.
Bu imar hareketi, Anadolu’nun Türkleşmesinde ve İslâmlaşmasında belirleyici oldu. Kurumların uzun yıllar ayakta kalması için vakıf sistemi etkin biçimde kullanıldı. Sistem sıkı kurallara bağlandı. Türk devletleri, sosyal devletin nasıl olacağını kâğıt üzerinde bırakmadı. Bunu Aksaray’da ve çevresinde uygulayarak gösterdi.
32 mektep, onlarca medrese
Bu anlayışın en güçlü izi eğitimde görülüyor. Dr. Eşref Temel’in “Aksaray Kenti Klasik Eğitim Kurumları XVII.-XIX Yüzyıllar Arası” adlı makalesine göre, Aksaray’da 32 mektep vardı. Mektepler tek bir bölgede toplanmamıştı. Kentin birçok mahallesine dağılmıştı.
Kentin eğitim mirası ilk öğretimle sınırlı kalmadı. Mekteplerin yanında Baş Baki-Kulu Mehmet Ağa, Beramunî, Cami-i Kebir, Köhne/Bedriye, Mercaniye, Molla Bali, Seyfiye, Seyyid Ahmet, Yılanlı/Ebubekir Buk’ası ve Zinciriye medreseleri gibi birçok medrese de vardı. Mahalle aralarına kadar yayılan mektepler ile çok sayıdaki medrese, Aksaray’ın zengin bir ilim ve eğitim merkezi olduğunun önemli bir kanıtı.
İstanbul’un fethi dengeleri değiştirdi
Aksaray ilim ve irfan yuvasıydı. Ancak İstanbul’un fethi bütün dengeleri değiştirdi. Dünyada stratejik ticaret ve ulaşım yolları yön değiştirdi. Bu, Aksaray’ın çok yönlü gelişimini yavaşlattı.
Osmanlı Devleti bölgedeki bazı grupları İstanbul’a iskân etti. Bu politikayla iki sonuç elde etti. Karamanoğulları’nın gücünü zayıflattı. İstanbul’un Türkleşmesini ve İslâmlaşmasını sağladı, şehirdeki Türk nüfusunu artırdı.
Eğitimde kayıp
Politika Osmanlı için iyi sonuç verdi, ancak Aksaray ağır bedel ödedi. Eğitim düzeyi yüksek kişiler de İstanbul’a taşındı. Onlarca mektep ve medresesiyle öne çıkan kentin eğitim kalitesi bundan olumsuz etkilendi.
